• امروز شنبه, 28 مهر 1397 - Sat 10 20 2018
  • تاریخچه شورا

    تاريخچه شورا در جهان

    يونان باستان يكي از عمده ترين سرچشمه هاي شورا و حكومت شورايي به شمار مي آيد . اين مرز و بوم به سبب شرايط جغرافيايي و تاريخي خود تركيبي از مدينه هاي گوناگون يا «دولت شهرهاي» كوچك بود . به قرار مدارك تاريخي ، هر كدام از اين مدينه ها براي خود قانون اساسي خاص خويش را داشته اند . لكن اين دولت شهر از دو جهت با دولت به معناي امروزين كلمه تفاوت دارد : نخست ابعاد جغرافيايي آنها، دولت شهر مجتمعي بود از شهروندان كه از رهگذر گونه اي دموكراسي مستقيم اداره مي شد . مردم در ميدانهاي عمومي اجتماع مي كردند تا ازراه انتخابات يا قرعه كشي ، فرمانروايان را منصوب يا معزول دارند .

     همچنين براي بررسي سياستهاوگرفتنتصميماتمهمبهطورمنظمگردهمميآمدند ! به اين ترتيب ، هر شهروندي خود هم فرمانروا بود و هم فرمانبر ، مسئوليت ها به مدت كوتاهي به افراد برگزيده مردم واگذار مي شد . يعني ادواري بودن حكومت كه بعداً در حكومت هاي مدرن به عنوان اصل پذيرفته مي شود در اين دولت ، شهر اصل بود .
    در ايران باستان و در زمان حكومت اشكاني ها مجلس سه گانه اي به نام هاي «شوراي خانوادگي» ، «شوراي بزرگان» كه اجتماع آن رو به نام «لهستان» ناميده مي شود وجود داشت و در واقع تركيبي از اعضاي خانواده سلطنتي و نمايندگان آريستوكراسي بود.

    با گسترش شهر نشيني و افزايش جمعيت ديگر امكاني براي اعمال اين گونه دموكراسي هاي مستقيم وجود نداشت وبهتدريجانديشمندانوسياستمدارانبهفكرايجادنظام دموكراسي غير مستقيم و نظام نمايندگي مردم از طريق انتخابات برآمدند اين نظام اولين بار در انگلستان اجرا گرديد و در عمل نمايندگان رعايا يا شهروندان انتخاب شدند ، تا سهمي از قدرت سلطان را نظير تصويب ماليات ، وضع قانون ، نظارت بر عملكرد مأموران اجرايي ، از آن خود كنند و از آنجا كه از اعتماد مردم برخوردارند به نام آنان بخواهند و به نام آنها عمل نمايند . بعد از وقوع انقلاب كبير فرانسه در سال ۱۷۸۹ نظام نمايندگي و شورايي چه به صورت نظام پارلماني چه به صورت شوراي شهر گسترش و رواج زيادي در كشورهاي مختلف جهان نمود و امروزه تقريباً اصل شوراي شهر در اكثر كشورهاي توسعه يافته و كمتر توسعه يافته پذيرفته شده و جزء اصولي از قانون اساسي آنها گرديده ، هر چند كه از لحاظ كميت و كيفيت كار با هم تفاوتهايي دارند.

     

    تاريخچه شورا در اسلام

    اصل شورا به عنوان شيوه اي قابل اجرا در مديريت سياسي جامعه اسلامي پذيرفته شده و بر آن تاكيد شده است . در اهميت شورا در اسلام همين بس كه سوره اي در قرآن با ۵۴ آيه به نام (شوري)نامگذاري شده است.
    قرآن شورا را به دو صورت معرفي مي كند . يكبار، با تبيين خصايص مؤمنان و رهروان راه مكتب ، اصل شورا را به عنوان يك خصوصيت جوشيده از ايمان و جامعه اسلامي معرفي مي كند چنانكه در سوره شوري آيه ۳۸ آمده است:
     
    « افراد شايسته با ايمان كساني هستند كه اجابت نمودند نداي پروردگارشان را و امورشان را بين خود به شوري مي گذارند»
    قرآن مجيد در جاي ديگر شورا را به صورت يك فرمان و دستور الهي بيان مي كند ، التزام به نظام شورا را بر پيامبر مقرر مي دارد ، بر احترام به ديدگاهها و نظارت پيروان مكتب تأكيد مي ورزد و آن را يكيازخصيصههايرهبريواز رموز پيروزي مي شمارد .

     در همين زمينه آيه ۱۵۹ سوره آل عمران تصريح مي دارد :

    «پس به سبب رحمتي از خدا با آنان نرمي نمودي و اگر تندخوي و سخت دل بودي البته از دورت پراكنده مي شوند ، پس از آنان درگذر و برايشان آمرزش بخواه و در امور با آنان مشورت كن ، پس چون تصميم گرفتي بايد بر خدا توكل كني زيرا خدا ، توكل كنندگان را دوست مي دارد»

    بحث شورا در قرآن و اسلام جزو ذات دين مبين اسلام مي باشد كه هم قرآن و هم اسلام سرسختانه با استبداد مقابله مي كنند به همين لحاظ افراد نسبت به يكديگر برتري ندارند . از سوي ديگر شورا در چهارچوب نظريه حاكميت مردم مي گنجد كه در آن هر يك از افراد مردم مساويند و بدون سلطه يكي بر ديگري ، در تعيين سرنوشت خويش حسب السهم نقش تعيين كننده دارند.

    در سيره و سنت پيامبر بزرگ و عظيم الشان اسلام نيز شاهد اجراي اصل مشاوره در امور مختلف به خصوص در زمان جنگ ها هستيم ، به عنوان مثال در زمان جنگ احد شوراي تشكيل شده نظامي با اصرار جوانان انصار كه اكثريت را داشتند پيامبر به راي و نظر آنان احترام گذاردند و در بيرون از شهر مدينه به رويارويي با مشركان پرداختند.
    يا در آستانه جنگ خندق به دستور پيامبر گرامي «شوراي دفاع» تشكيل شد كه در آن بنا به پيشنهاد سلمان فارسي قرار شد كه دور شهر مدينه خندقيحفرگردد تا جلوي تهاجم دشمن گرفته شود و پيغمبر هم اين نظر را پذيرفتند.
    علاوه بر پيامبر ساير ائمه معصومين نيز قول ها و احاديثي در خصوص مشورت و شورا بيان نموده اند . اما لازم به ذكر مي باشد كه بحث مشورت و شورا در چهارچوب مسايل حكومتي و مسايل دنيوي افراد مي باشد نه در اموري كه مربوط و خاص خداوند است زيرا در هيچ كجا نقل نشده است كه مثلاً پيامبر در خصوص كيفيت چگونگي نماز،روزه ،حج و ساير امور ديني با مردم مشورت نمايند يا شورا تشكيل دهند كه محل قبله كجا باشد؟

     

    تاریخچه شورا در ایران

    انجمن های مشورتی در ایران سابقه ای به قدمت تاریخ فرهنگ و تمدن ایران دارد، همچنین بعد از ظهور دین مبین اسلام و از آنجائی که این دین بر مبانی تعالیم الهی و در جهت ارتقاء کمال انسانی بنا نهاده شده است ، مشارکت مردم در تعیین سرنوشت اجتماعی خود مورد تأکید واقع گردیده است همچنین پیامبر اکرم (ص) در همه امور اجتماعی سیاسی ، اقتصادی ، فرهنگی با نزدیکان و افراد مورداعتماد مشورت می نمودند .در اهمیت شورا همین بس که سوره ای در قرآن با 54 آیه به نام شوری نامگذاری شده است .

    این روند کما بیش و البته با کاستی ها و اعمال نظرهای بعضاً مقرضانه همراه بود به طوری که شوراها مجبور بودند پیش از تأمین نیازهای اجتماعی مردم به تأمین منویات حکام بپردازند اما بعد از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ایران تحولی عظیم در شوراها ایجاد شد ، به گونه ای که بعد از فرمان تاریخی امام خمینی (ره)از سال 1361  بنا به تصویب هیأت محترم  وزیران و مجلس شورای اسلامی.

    ( ماده  1  قانون تشکیلات شوراهای اسلامی کشوری مصوب  1361/090/01 و اصلاحات بعدی ) شوراهای روستایی  زیر نظر وزارت کشور و توسط جهاد سازندگی تشکیل و تا سال 1365 ادامه داشت اما با توجه به مشکلات کشور از جمله جنگ تحمیلی علی رغم توجه دولت بر برهه های مختلف امکان اجرای قانون انتخابات تا سال 1377 فراهم نگردید و مجلس بعد از چند بار انجام اصلاحیه بر قانون انتخابات شوراها در اول خرداد 1375 قانون تشکیل وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی را از تصویب گذراند و در 17  اسفند  سال 1377 اولین دوره انتخابات سراسری شوراهای اسلامی کشور برگزار گردید و شروع به کار شوراهای اسلامی شهر و روستا از 9 اردیبهشت سال 1378 و همزمان با پیام تاریخی حضرت امام در خصوص شوراها و با صدور پیام ویژه از سوی مقام معظم رهبری آغاز گردید.

    اما شوراهای اسلامی فرادست ( بخش ، شهرستان ، استان و عالی استانها) در 1 سال نهایی دوره اول شوراهای اسلامی دوره اول و پس از اصلاح قوانین مصوب شوراهای فرادست تشکیل و شروع به کار کرد.